भद्रपुर, झापा — नेपालको पूर्वी नाका काँकडभिट्टाबाट भारततर्फ हुने चिया निर्यात परिमाण र मूल्य दुवैमा घटेको छ। झापा, इलामसहित पूर्वी पहाडी जिल्लाको प्रमुख नगदेबालीका रूपमा रहेको चियाको निर्यात घट्दा किसान, चिया उद्योग, व्यापारी तथा ढुवानी व्यवसायसम्म प्रभावित हुने चिन्ता बढेको छ।
काँकडभिट्टा भन्सार कार्यालयको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा उक्त नाकाबाट भारततर्फ १३ हजार ४५ मेट्रिक टन चिया निर्यात भएको छ। त्यसबाट नेपालले करिब तीन अर्ब ५३ करोड रुपैयाँ आम्दानी गरेको देखिन्छ। अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा भने १५ हजार ३११ मेट्रिक टन चिया निर्यात हुँदा चार अर्ब १७ करोड रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी भएको थियो। यसरी एक वर्षको अवधिमा चिया निर्यातबाट हुने आम्दानी करिब ६४ करोड रुपैयाँले घटेको छ।
तथ्यांकलाई तुलना गर्दा निर्यातको परिमाण करिब १५ प्रतिशत र निर्यात मूल्य पनि करिब १५ प्रतिशतकै हाराहारीमा घटेको देखिन्छ। पूर्वी नेपालबाट काँकडभिट्टा नाका हुँदै निर्यात हुने वस्तुमध्ये अलैंचीपछि चिया दोस्रो ठूलो निर्यातजन्य उत्पादन हो। निर्यातमा आएको गिरावटले नेपालको वैदेशिक व्यापारमा मात्र नभई चिया खेतीमा निर्भर हजारौँ परिवारको आम्दानीमा समेत असर पर्न सक्ने देखिएको छ।
नेपालमा उत्पादन हुने सीटीसी र अर्थोडक्स चियाको ठूलो हिस्सा भारतीय बजारमा जाने गरेको छ। भारत नेपाली चियाको सबैभन्दा ठूलो र नजिकको बजार भएकाले त्यहाँको माग, मूल्य र आयात नीतिमा हुने परिवर्तनको प्रत्यक्ष असर नेपाली उत्पादकले भोग्ने गरेका छन्। भारतीय बजारमा मूल्य घट्दा वा गुणस्तर परीक्षणसम्बन्धी नयाँ व्यवस्था लागू हुँदा सीमामा चिया बोकेका गाडी रोकिने र निर्यातकर्ताको लागत बढ्ने समस्या देखिँदै आएको छ।
गत मे महिनामा भारतले आयातित चियाका प्रत्येक गाडीबाट अनिवार्य नमुना परीक्षण गर्नुपर्ने व्यवस्था लागू गरेको थियो। परीक्षणका लागि प्रतिगाडी ११ हजार १२० भारतीय रुपैयाँ शुल्क लाग्ने र रिपोर्ट आउन कम्तीमा दुई सातासम्म लाग्ने भएपछि केही समय नेपाली चियाको निर्यात नै प्रभावित भएको थियो। पछि भारतीय चिया बोर्डले घरेलु बजारमा खपत हुने नेपाली चियामाथिको अनिवार्य परीक्षण व्यवस्था हटाएपछि निर्यात केही सहज बनेको थियो।
यद्यपि, परीक्षणको अवरोध हट्दैमा चिया क्षेत्रका सबै समस्या समाधान भएका छैनन्। नेपाली चिया उत्पादकले भारतको बजारमा अत्यधिक निर्भर रहनुपरेको छ। एउटा मात्र प्रमुख बजारमा निर्भर हुँदा त्यहाँको नीति वा मूल्यमा सानो परिवर्तन आए पनि नेपालका किसान र उद्योगी ठूलो जोखिममा पर्छन्। त्यसैले भारतबाहेक युरोप, अमेरिका, खाडी मुलुक र पूर्वी एसियाका सम्भावित बजारमा नेपाली चियाको पहुँच बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
चिया किसानका लागि उत्पादन लागत पनि बढिरहेको छ। श्रमिकको ज्याला, मल, इन्धन, ढुवानी र प्रशोधन खर्च बढे पनि किसानले पाउने हरियो पत्तीको मूल्य अपेक्षाअनुसार बढ्न सकेको छैन। निर्यात घट्दै जाँदा उद्योगले किसानबाट खरिद गर्ने चियाको मात्रा वा मूल्यमा थप दबाब पर्न सक्छ। समयमा भुक्तानी नपाउने समस्या दोहोरिएमा साना किसान चिया खेतीबाटै पलायन हुन सक्ने चिन्ता पनि छ।
नेपाली चियालाई आफ्नै ब्रान्डमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याउन नसक्नु अर्को चुनौती हो। नेपालबाट खुला वा ठूलो परिमाणमा भारत गएको चिया प्रशोधन, प्याकेजिङ र नयाँ ब्रान्डिङसहित तेस्रो मुलुकमा बिक्री हुने गरेको व्यवसायीहरूले बताउँदै आएका छन्। नेपालमै गुणस्तरीय प्रशोधन, आकर्षक प्याकेजिङ, अन्तर्राष्ट्रिय प्रमाणीकरण र प्रभावकारी प्रचार गर्न सके किसान तथा उद्योगले अहिलेभन्दा राम्रो मूल्य पाउन सक्छन्।
सरकारले चियाको गुणस्तर परीक्षणका लागि सुविधासम्पन्न प्रयोगशाला, अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारको प्रमाणीकरण, सहुलियत कर्जा र निर्यात प्रोत्साहनको व्यवस्था गर्नुपर्ने व्यवसायीहरूको माग छ। साथै भारतसँग हुने व्यापार वार्तामा चिया निर्यातका क्रममा देखिने गैरभन्सार अवरोधलाई प्राथमिकताका साथ उठाउनुपर्ने देखिन्छ।
काँकडभिट्टाबाट चिया निर्यात घटेको तथ्यांकलाई सामान्य व्यापारिक उतारचढावका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। यो पूर्वी नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्र, रोजगारी र वैदेशिक मुद्रा आर्जनसँग जोडिएको विषय हो। निर्यात बजार विविधीकरण र नेपाली चियाको स्वतन्त्र पहिचान निर्माणमा समयमै काम गर्न नसके आगामी वर्षहरूमा किसान तथा उद्योगीले थप कठिनाइ सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
